Դպրոցական կրթությունը միայն դասագրքում ներկայացված փաստերի յուրացում չէ։ Որոշ գիտելիքներ ամբողջական են դառնում այն ժամանակ, երբ սովորողը հնարավորություն է ստանում դրանք տեսնել, լսել, ուսումնասիրել իրական միջավայրում։ Այս իմաստով թանգարանը կարող է դառնալ դասասենյակի շարունակությունը՝ իրենից ներկայացնելով ոչ թե պարզապես որպես այցելության վայր, այլ որպես ուսումնառության ինքնուրույն միջավայր։
Այս մոտեցմամբ «Ուսում» դպրոցի 6-րդ դասարանցիներն այցելեցին Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ՝ Կոմիտաս վարդապետի կյանքին, գիտական ու ստեղծագործական գործունեությանը և նրա թողած մշակութային ժառանգությանը ավելի խորությամբ ծանոթանալու նպատակով։
Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը Երևանում իր դռները պաշտոնապես բացել է 2015 թվականի հունվարի 29-ին։ Թանգարանի ստեղծման որոշումը կայացվել էր 2013 թվականի մայիսի 30-ին, իսկ 2014 թվականի հուլիսի 24-ին ՀՀ կառավարությունը որոշում ընդունեց այն որպես պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն ստեղծելու մասին։ Թանգարանը կառուցվել է Կոմիտասի անվան զբոսայգում գտնվող նախկին մշակույթի պալատի հիման վրա։ Նախկին շենքը 1950-ականներին նախագծել էր ճարտարապետ Կորյուն Հակոբյանը, իսկ թանգարան-ինստիտուտի նոր նախագծի հեղինակն ու ճարտարապետը Արթուր Մեսչյանն է։
Այս պատմությունն ինքնին կարևոր ուսումնական նյութ է։ Թանգարանը պարզապես Կոմիտասին նվիրված ցուցադրության տարածք չէ․ այն ստեղծվել է նրա ժառանգությունը հավաքելու, պահպանելու, ուսումնասիրելու և հանրահռչակելու նպատակով։ Այսինքն՝ կառույցի անվան մեջ «թանգարան» և «ինստիտուտ» բառերի համադրությունն ընդգծում է նրա երկակի առաքելությունը՝ պահպանել մշակութային հիշողությունը և միաժամանակ նպաստել գիտական ուսումնասիրությանը։
Թանգարանի մշտական ցուցադրությունը կազմված է ութ սրահից, որոնցից յուրաքանչյուրն անդրադառնում է Կոմիտասի կյանքի և գործունեության մեկ կարևոր կողմի։ Ցուցադրությունը ներառում է նրա կենսագրությունը, ժամանակակիցների հետ կապերը, գիտական ու մտավոր ժառանգությունը, բանահավաքչական աշխատանքը, կոմպոզիտորական գործունեությունը, հոգևոր երաժշտությունը, համերգային ու դասախոսական գործունեությունը և Կոմիտասից հետո նրա ժառանգության շարունակականությունը։
Այս կառուցվածքն առանձնահատուկ հնարավորություն է տալիս Կոմիտասին չընկալել միայն որպես «երգերի հեղինակ»։ Նրա գործունեությունը շատ ավելի լայն էր։ Նա հավաքում և գրի էր առնում ժողովրդական երգեր, ուսումնասիրում էր հայ երաժշտական մշակույթը, զբաղվում էր հոգևոր երաժշտությամբ, ստեղծագործում էր, դասախոսում և ներկայացնում հայ երաժշտությունը տարբեր երկրներում։
6-րդ դասարանցիների համար այս բազմաշերտ ներկայացումը կարևոր է նաև միջառարկայական կապերի տեսանկյունից։ Կոմիտասի մասին կարելի է խոսել երաժշտության դասին, սակայն նրա գործունեությունը միաժամանակ առնչվում է պատմությանը, գրականությանը, մշակութաբանությանը, արվեստին և ազգային ժառանգության պահպանությանը։ Դասարանում սովորողը կարող է ծանոթանալ Կոմիտասի կենսագրության փաստերին, լսել նրա ստեղծագործությունները կամ ուսումնասիրել նրա գործունեության վերաբերյալ նյութեր։ Թանգարանում այդ գիտելիքը ստանում է այլ չափում։ Անձնական իրերը, լուսանկարները, փաստաթղթերը, ստեղծագործական ու գիտական աշխատանքին վերաբերող նյութերը հնարավորություն են տալիս պատմական անհատին ընկալել ոչ միայն որպես դասագրքի կերպար, այլև որպես իր ժամանակի մեջ ապրած և աշխատած մարդ։
Հենց այստեղ է թանգարանային կրթության կարևորությունը։ Սովորողը ոչ միայն ստանում է պատրաստի տեղեկություն, այլև դիտարկում է, համադրում և հարցեր է ձևակերպում։ Ինչո՞ւ էր Կոմիտասը հավաքում գյուղերում պահպանված ժողովրդական երգերը։ Ի՞նչ նշանակություն ուներ դրանք գրի առնելը։ Ինչպե՞ս կարող էր ժողովրդական երաժշտությունը դառնալ գիտական ուսումնասիրության առարկա։ Եվ ինչո՞ւ է ավելի քան մեկ դար անց նրա աշխատանքը շարունակում մնալ արդիական։ Այս հարցերի միջոցով Կոմիտասի պատմությունը վերածվում է ավելի լայն թեմայի՝ մշակութային ժառանգության պահպանման և փոխանցման։
«Ուսում» դպրոցում ուսուցման կարևոր բաղադրիչներից է գիտելիքը իրական միջավայրի հետ կապելը։ Այդ տեսանկյունից 6-րդ դասարանցիների այցը Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ կարելի է դիտարկել ոչ թե որպես դասից դուրս կազմակերպված միջոցառում, այլ որպես ուսումնառության շարունակություն։ 6-րդ դասարանցիների այցը կարևոր էր հենց այս ընկալման ձևավորման համար։ Կոմիտասին ճանաչելը նշանակում է ոչ միայն իմանալ նրա կենսագրությունն ու լսել նրա ստեղծագործությունները, այլև հասկանալ այն մեծ աշխատանքը, որի շնորհիվ հայ ժողովրդական և հոգևոր երաժշտության բազմաթիվ արժեքներ պահպանվել և փոխանցվել են հաջորդ սերունդներին։
Դպրոցից դուրս գալով՝ աշակերտները վերադարձան դասին ավելի մեծ հնարավորությամբ՝ արդեն տեսածի, լսածի և հարցերի միջոցով շարունակելու Կոմիտասի թեմայի ուսումնասիրությունը։ Դպրոցի էքսկուրսիաների կազմակերպման մեջ ընդգրկված համակարգողները վստահ են, որ երբ կրթությունը կապվում է իրական մշակութային միջավայրի հետ, գիտելիքը դադարում է պարզապես հիշվող փաստ լինելուց և դառնում է անձնական փորձառություն, հարցադրում և սեփական մշակույթը հասկանալու հնարավորություն։
«Ազատ չմտածել նշանակում է չմտածել»։
