Արվեստը երբեմն կարող է պատմել ավելին, քան պատմության էջերը։ Այն կարող է պահպանել մարդկային ցավը, հիշողությունը, անարդարության դեմ ընդվզումն ու արժանապատվության մասին խոսքը՝ ժամանակի սահմաններից դուրս բերելով անցյալի իրադարձությունները։ Հենց այս գաղափարների շուրջ էր Հայաստանի ազգային պատկերասրահում կազմակերպված «Մարդկության դեմքը. Սուրենյանցի «Լքյալը» և հումանիստական արվեստը» միջազգային ցուցահանդեսին «Ուսում» դպրոցի յոթերորդցիների այցը։
Ցուցահանդեսը նշանակալի իրադարձություն է հայկական արվեստի պատմության մեջ։ Ստեղծումից ավելի քան 130 տարի անց Վարդգես Սուրենյանցի «Լքյալը» (1894) կտավն առաջին անգամ ներկայացվում է Հայաստանում՝ իր հայրենիքում։ Ղազախստանի Հանրապետության Աբիլխան Կաստեևի անվան արվեստի ազգային թանգարանի բացառիկ փոխառությամբ Հայաստան բերված ստեղծագործությունը ցուցադրության առանցքային նմուշն է։
Հատուկ նշանակություն ունի նաև Սուրենյանցի ստեղծագործական ժառանգության երեք նշանավոր կտավների՝ «Լքյալը» (1894), «Ոտնահարված սրբություն» (1895) և «Ջարդից հետո» (1898), մեկ ցուցադրական տարածքում համադրումը։ Դրանք ոչ միայն հայ ժողովրդի պատմական ցավի գեղարվեստական վկայություններ են, այլև մարդկային ողբերգության, բռնության, անարդարության և խաթարված արժանապատվության մասին համամարդկային խոսք։
Մերոնց համար այս այցը պարզապես արվեստի գործերին ծանոթանալու հնարավորություն չէր։ Այն առիթ էր պատմությանն ու մարդկային ճակատագրերին նայելու մեկ այլ՝ գեղարվեստական դիտանկյունից։ Սուրենյանցի կտավներում պատկերված տեսարանները հնարավորություն տվեցին հասկանալու, որ արվեստը միայն գեղեցիկը պատկերելու միջոց չէ․ այն նաև հիշողություն պահպանելու, հասարակական խնդիրներ բարձրաձայնելու և մարդկային արժեքների պաշտպանության հզոր ձև է։
Ցուցահանդեսում ներկայացված Փանոս Թերլեմեզյանի, Սարգիս Խաչատուրյանի, Ժիրայր Օրագյանի, Մարիամ Ասլամազյանի, Արմինե Կալենցի և այլ արվեստագետների ստեղծագործություններն ամբողջացնում էին հումանիստական մտածողության զարգացման պատկերը։ Առանձնահատուկ էր նաև Սուրբ Առաքելոց եկեղեցու պատմական դռան ներկայությունը․ այն նույն դուռն է, որը պատկերված է Սուրենյանցի «Լքյալը» կտավում։ Այս համադրությունը ուսումցիներին հնարավորություն տվեց տեսնելու, թե ինչպես կարող է արվեստի գործը կապ ստեղծել իրական պատմական առարկայի, անցյալի և մերօրյա ընկալումների միջև։
Այցի կարևոր դասերից մեկն այն էր, որ պատմությունը միայն տարեթվերի, անունների ու իրադարձությունների ամբողջություն չէ։ Այն մարդկանց ապրած կյանքն է, նրանց կորուստները, պայքարը, հիշողությունն ու արժեքները։ Իսկ արվեստը կարող է այդ ամենը փոխանցել սերունդներին՝ ստիպելով ոչ միայն դիտել, այլև մտածել, հարցեր տալ և սեփական դիրքորոշումը ձևավորել։
«Մարդկության դեմքը» ցուցահանդեսը ևս մեկ անգամ հիշեցնում է, որ հումանիզմը վերացական գաղափար չէ․ այն սկսվում է ուրիշի ցավը տեսնելու, անարդարության հանդեպ անտարբեր չլինելու և մարդկային արժանապատվությունը կարևորելու կարողությունից։
Մեր սաների համար այս հանդիպումը արվեստի, պատմության և արժեքային կրթության հատման կետում ձևավորված փորձառություն էր։ Փորձառություն, որի կարևորությունը թերևս հենց այն է, որ ցուցասրահից դուրս գալուց հետո էլ շարունակվում է՝ արդեն յուրաքանչյուրի մտքերում և հարցերում։