Անկախության մասին խոսելիս մենք սովորաբար հիշում ենք պատմական տարեթվեր, պետական փաստաթղթեր, հանրաքվե, պետական խորհրդանիշներ և քաղաքական իրադարձություններ։ Սակայն անկախությունը միայն պատմության դասագրքի թեմա չէ։ Այն գաղափար է, որն առնչվում է մարդու առօրյային՝ ընտրելու, մտածելու, սեփական կարծիքն արտահայտելու, պատասխանատվություն ստանձնելու և ուրիշի իրավունքները հարգելու կարողությանը։
Հենց այս ընկալմամբ էր կառուցված փոքրիկ ուսումցիների «Մանկության մոլորակի հռչակագիրը» բեմադրությունը, որտեղ երեխաները անկախության գաղափարին մոտենում էին իրենց աշխարհից՝ խաղի, երևակայության, հարցերի, հումորի և համատեղ աշխատանքի միջոցով։
Բեմադրությունը սկսվում էր մանկական խաղից։ Երեխաները խաղում էին «ազատելու» խաղեր, և առաջին հայացքից պարզ խաղային իրավիճակը վերածվում էր կարևոր հարցի․ ինչո՞ւ են այդքան շատ մանկական խաղեր կառուցված ազատելու գաղափարի շուրջ։
Այս հարցը հնարավորություն էր տալիս երեխաներին խոսել ազատության մասին ոչ թե որպես վերացական հասկացության, այլ որպես մարդու և ժողովրդի կարևորագույն ձգտման։ Հայ ժողովրդի պատմության ընթացքում ազատության և ինքնուրույնության գաղափարը մշտապես ուղեկցել է ազգային կյանքին։ Սեփական հողի, տան, մշակույթի և ապագայի տերը լինելու ցանկությունը տարբեր ժամանակներում ստացել է տարբեր ձևեր, բայց մնացել է նույն հիմնարար ձգտումը։
Բեմադրության մեջ ազատությունը, սակայն, չի սահմանափակվում «ուզածդ անելու» պարզ պատկերացմամբ։ Երեխաները աստիճանաբար հասնում են այն մտքին, որ ազատությունը նաև իրավունք է՝ մտածելու, ընտրելու, սեփական կարծիքն ունենալու և այն արտահայտելու։ Բայց յուրաքանչյուր իրավունք ուղեկցվում է պատասխանատվությամբ։ Մարդու ազատությունը չի կարող վնասել ուրիշի ազատությանը։ Այս գաղափարը հատկապես կարևոր է քաղաքացիական կրթության տեսանկյունից։ Երեխան ոչ միայն պետք է իմանա, որ ունի իրավունքներ, այլև պետք է հասկանա՝ ինչպես օգտվել դրանցից պատասխանատու կերպով, ինչպես լսել ուրիշին, ընդունել տարբեր կարծիքներ և պաշտպանել ոչ միայն սեփական, այլև դիմացինի իրավունքները։
Ազատության մասին խոսակցությունից բեմադրությունը բնականորեն անցնում էր անկախության թեմային։ Երեխաները փորձում էին հասկանալ, թե ինչպես է Հայաստանը դարձել անկախ և ինչ է նշանակում անկախ պետություն լինել։ 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Հայաստանի անկախության մասին» հռչակագիրը։ Այն դարձավ Հայաստանի անկախ պետականության վերականգնման կարևորագույն իրավաքաղաքական քայլերից մեկը։ Հաջորդ վճռորոշ իրադարձությունը 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեն էր։ Հայաստանի քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը կողմ արտահայտվեց անկախությանը, իսկ սեպտեմբերի 23-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը, հիմք ընդունելով հանրաքվեի արդյունքները, Հայաստանը հռչակեց անկախ պետություն։
Բեմադրության մեջ այս պատմական իրադարձությունները ներկայացվում էին երեխաներին հասկանալի լեզվով։ Անկախությունը համեմատվում էր մարդու մեծանալու և ինքնուրույն դառնալու հետ․ ինչպես մարդն է սովորում ինքնուրույն որոշումներ կայացնել, այնպես էլ պետությունն է իր ապագան որոշելու, իր օրենքներն ու պետական կառույցներն ունենալու իրավունք ստանում։
Այս պատմական անդրադարձը կարևոր էր նաև այն պատճառով, որ անկախությունը երեխաների համար դադարում է լինել պարզապես «սեպտեմբերի 21»։ Այն դառնում է ժողովրդի կատարած ընտրության, պատասխանատվության և շարունակական աշխատանքի արդյունք։ Անկախության թեմայի շրջանակում երեխաները ներկայացրին նաև Հայաստանի պետական խորհրդանիշները՝ դրոշը, զինանշանը և օրհներգը։ Դրոշի գույների միջոցով ներկայացվեցին հայ ժողովրդի պայքարը, անկախության ձգտումը, խաղաղ ապրելու կամքը, ստեղծագործականությունն ու աշխատասիրությունը։ Զինանշանը դիտարկվում էր որպես հայկական պետականության պատմական հիշողության ամբողջություն, որտեղ միավորվում էին հայկական ինքնության վկաները։
Բեմադրության կենտրոնական հատվածում երեխաները փորձեցին պատասխանել ամենակարևոր հարցին՝ «Ինչպիսի՞ Հայաստան ենք ուզում տեսնել ապագայում»։ Առաջին պատասխանները պարզ էին՝ հզոր, հարուստ, գեղեցիկ։ Բայց քննարկումը շուտով տեղափոխվում է արժեքների դաշտ։ Երեխաները ցանկանում էին խաղաղ Հայաստան։ Եվ այստեղ խաղաղությունը չի սահմանափակվում պատերազմի բացակայությամբ։ Ուսումցիները համոզված էին, որ խաղաղ է այն երկիրը, որտեղ երեխաները դպրոց են գնում առանց վախի, որտեղ տարբեր կարծիքները չեն վերածվում թշնամանքի, իսկ խնդիրները հնարավոր է լուծել երկխոսությամբ։
Նույն տրամաբանությամբ էր ներկայացվում նաև մաքուր Հայաստանի գաղափարը։ Մաքուր երկիրը միայն մաքուր փողոցներ ունենալը չէ։ Այն նաև բնության նկատմամբ հոգատարություն է, ջրի խնայողություն, ծառերի պահպանում, մաքուր օդի համար պատասխանատվություն և, ամենակարևորը, մաքուր վերաբերմունք միմյանց նկատմամբ։ Այսպիսով, արտաքին միջավայրի մաքրությունը կապվում էր ներքին մշակույթի հետ։ Փոփոխությունը սկսվում է մեզանից՝ մեր ամենօրյա փոքր քայլերից։
Բեմադրության կարևոր շեշտադրումներից է նաև հավաքականության գաղափարը։ Երեխաները հումորով հիշեցնում էին, որ աշխատանքում ոչ ոք չպետք է ասի՝ «ես չեմ անում», բայց ոչ ոք էլ չպետք է ասի՝ «ես ամեն ինչ կանեմ»։ Այս պարզ երկխոսությունը իրականում ներկայացնում է քաղաքացիական հասարակության կարևոր սկզբունքներից մեկը․ ընդհանուր արդյունքը հնարավոր է միայն համագործակցության դեպքում։
Միասնականությունը չի նշանակում, որ բոլորը պետք է ունենան նույն կարծիքը։ Ընդհակառակը՝ այն ենթադրում է տարբեր մարդկանց, գաղափարների և կարողությունների միավորում ընդհանուր նպատակի շուրջ։
Բեմադրության վերջում երեխաները ներկայացրին իրենց հռչակագիրը։ Նրանք հայտարարեցին, որ ուզում են ապրել խաղաղ, մաքուր և միասնական Հայաստանում, որտեղ կարելի է երազել, սովորել, ստեղծել և չվախենալ ապագայից։ Սակայն ամենակարևոր միտքը հնչում է վերջում․ այդ Հայաստանը միայն երազանք չէ։ Այն նաև պատասխանատվություն է։ Երեխաները մեծերին կոչ արեցին հայրենասիրությունը չսահմանափակել խոսքերով, այլ ցույց տալ սեփական օրինակով։ Խաղաղությունը ոչ միայն երազել, այլև ստեղծել՝ լսելով, հարգելով և ներելով։ Եվ ամենակարևորը՝ չասել, որ իրենք դեռ փոքր են։
«Ազատ չմտածել նշանակում է չմտածել»։
